અન્નકૂટ (ગોવર્ધન પૂજા)

કારતક સુદ એકમ (બેસતું વર્ષ, દિવાળીની બીજી સવાર) એટલે અન્નકૂટ, ગોવર્ધન પૂજા. પુષ્ટિમાર્ગના હૃદયમાં બિરાજતી લીલાનો આ ઉત્સવ છે. બાળ શ્રીકૃષ્ણે નંદબાબા અને વ્રજવાસીઓને સમજાવ્યા કે ઇન્દ્રયાગ છોડીને ગિરિરાજ ગોવર્ધનની પૂજા કરો, એ ગિરિરાજની, જે એમની ગાયોને ચરાવે છે અને એમનાં જીવન પોષે છે. વ્રજે પોતાની આખી ફસલ ધરી (અન્નનો પર્વત), અને પ્રભુએ પોતે ગિરિરાજમાંથી વિરાટ સ્વરૂપે પ્રગટ થઈને કહ્યું કે ગોવર્ધન હું જ છું, અને સઘળો ભોગ આરોગ્યો. ક્રોધે ભરાયેલા ઇન્દ્રે સાત દિવસ મુશળધાર વરસાદ વરસાવ્યો, અને શ્રીકૃષ્ણે ડાબા હાથની ટચલી આંગળીએ ગોવર્ધન ઊંચક્યો, આખા વ્રજ પર છત્ર ધર્યું, ઇન્દ્ર નમ્યો ત્યાં સુધી.

શ્રીનાથજી એ જ સ્વરૂપ છે: ગોવર્ધનધારી, ઊંચો ડાબો હાથ, સાક્ષાત્ ગિરિરાજમાંથી પ્રગટેલા. એટલે અન્નકૂટ એ શ્રીનાથજીની પોતાની લીલાનો ઉત્સવ છે, સંપ્રદાયનો સૌથી મોટો, સૌથી ઓળખીતો ઉત્સવ. દર્શનમાં પ્રભુ સમક્ષ સાચેસાચ પર્વત રચાય છે: ઊંચે ખડકેલો રાંધેલો ભાત, ફરતે છપ્પન ભોગ અને અગણિત સખડી-અણસખડી સામગ્રી. નાથદ્વારામાં અન્નકૂટ અપાર હોય છે, અને પ્રિય પરંપરા પ્રમાણે ગૌશાળાની ગાયો અન્નકૂટ પર છોડાય છે. ગિરિરાજની પોતાની ગાયો પ્રભુનો પ્રસાદ પહેલી પામે છે.

જો એક જ દર્શનમાં આખો પુષ્ટિમાર્ગ સમાય, તો એ અન્નકૂટનું દર્શન છે. લીલામાં શ્રીકૃષ્ણે વ્રજની પૂજા દૂરના, બળિયા દેવ પરથી વાળીને એની તરફ કરી જે પાસે છે, પોષે છે અને પોતાનું છે, અને પછી પ્રગટ કર્યું કે સર્વ પૂજાના ભોક્તા તો પોતે જ છે. આ જ માર્ગનો પાયો છે: ન ભય, ન સોદો, હાજરાહજૂર પ્રભુને પ્રેમથી ધરાયેલી સેવા. અન્નનો પર્વત એ ઊંચકાયેલા પર્વતનો પડઘો છે: વ્રજે પોતાનું સર્વસ્વ ધર્યું, અને પ્રભુએ વ્રજનું સર્વસ્વ ઝીલ્યું.

અન્નકૂટનાં દર્શન સામે ઊભા રહેવું (ઊંચા હાથવાળા પ્રભુ, અને એમની સમક્ષ કૃતજ્ઞતાથી ખડકેલી આખા વર્ષની સમૃદ્ધિ) એટલે કૃપા અને સમર્પણને સામસામે નિહાળવાં. વૈષ્ણવ માટે ભાવ સીધો અને વિરાટ છે: આપણું જે કંઈ છે એ બધું એમની છાયામાં ઊગ્યું છે, માટે નવા વર્ષનું પહેલું કામ, બધું એમનાં ચરણે ધરવું. શ્રીનાથજીની સેવા એ સાક્ષાત્ ગિરિરાજ ગોવર્ધનની સેવા છે. અને ઉત્સવના છલકાતા થાળ શીખવે છે એમ, પ્રભુને ધરેલું પ્રસાદ થઈને પાછું મળે છે, અનેકગણું, મીઠું, અને સૌને પહોંચે એટલું.