પાપમોચની એકાદશી

હોળીના રંગ ઊતરે એ પખવાડિયે, ફાગણ વદ અગિયારસે (ઉત્તર ભારતની ગણતરીએ ચૈત્ર કૃષ્ણ પક્ષ), આવે છે પાપમોચની એકાદશી. નામમાં જ આખો મહિમા: 'પાપ' અને 'મોચની', પાપમાંથી છોડાવનારી.

ભવિષ્યોત્તરપુરાણની આ કથા લોમશ ઋષિએ કહી અને શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને સંભળાવી. રમણીય ચૈત્રરથ વનમાં ચ્યવન ઋષિના પુત્ર યુવાન મેધાવી ઊંડા તપમાં બેઠા હતા. એ તપ તોડવા મંજુઘોષા નામની અપ્સરા મોકલાઈ; એની વીણા અને એના રૂપે કામ કર્યું, અને ઋષિ માટે વર્ષો એક સાંજની જેમ વીતી ગયાં. આખરે જ્યારે ભાન આવ્યું ત્યારે ક્રોધમાં એમણે અપ્સરાને પિશાચિની થવાનો શાપ આપ્યો, અને પછી પોતાના પતનનો ભાર પણ એટલો જ અનુભવ્યો. પિતાની આજ્ઞાએ બંનેએ આ એકાદશીનું વ્રત કર્યું: મંજુઘોષા ભયંકર દેહમાંથી છૂટી ફરી તેજસ્વી થઈ, અને મેધાવીનાં તપ અને શાંતિ પાછાં મળ્યાં. ઉપવાસ, પૂજન અને સાચા હૃદયના સ્મરણ સાથે રખાયેલું આ વ્રત વર્ષોથી ઊંચકેલાં પાપ અને એને વળગેલો પસ્તાવો પણ ધોઈ નાખે છે, એવો એનો મહિમા છે.

પાપમોચની એકાદશી એટલા માટે છે કે પડવું સૌને આવે છે (તપોવનમાં બેઠેલા ઋષિનેય), અને પડવું એ વાર્તાનો અંત નથી. એનું સ્થાન પણ કેવું ડહાપણભર્યું: ઉત્સવ પૂરો થાય, રંગ ઊતરે, હૃદય શાંત પડે, ત્યારે હૃદયને ધોવાનો દિવસ આવે. પુષ્ટિમાર્ગમાં આ શુદ્ધિ આત્મદંડથી નહિ, કૃપાથી સમજાય છે: વૈષ્ણવ અપરાધનો ભાર ઊંચકીને ફરતો નથી, પ્રભુનાં ચરણોમાં મૂકી દે છે, જેમ બાળક તૂટેલી વસ્તુ માને બતાવવા લાવે, કંઈ છુપાવ્યા વિના, કંઈ રાખ્યા વિના.

આ દિવસ ઉપવાસ, શ્રીનાથજીના સ્મરણ અને પ્રામાણિક આત્મનિરીક્ષણમાં જાય: જે ખોટું થયું તે નિરાશા વિના સ્વીકારવું, શરત વિના માગવું. અને જુઓ, કથા કેટલી કાળજીથી બંનેને છોડાવે છે (લલચાયેલાનેય અને લલચાવનારનેય), શીખવવા કે જેમ આપણે છુટકારો માગીએ છીએ તેમ બીજાને પણ આપણા ક્રોધમાંથી છોડી દઈએ. ફળ છે સૌથી હળવી લાગણી: ચોખ્ખું થયેલું અંતઃકરણ અને ચૈત્રના નવા અજવાળા માટે તાજું હૃદય.